समाचकेवा मधेस तथा मिथिला क्षेत्रमा विशेषगरी महिलाहरूले मनाउने एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। यो पर्व दिदीबहिनी र दाजुभाइको बीचको स्नेह, प्रेम र सर्मपणलाई उजागर गर्छ। कार्तिक पूर्णिमाको दिनबाट सुरु भई झन्डै दुई हप्तासम्म मनाइने यो पर्वमा ग्रामीण क्षेत्रका महिलाहरू दाजुभाइको दीर्घायु, खुसी र समृद्धिको कामना गर्दै भेला हुन्छन् र परम्परागत खेलमा भाग लिन्छन्।
समाचकेवा पर्वको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
समाचकेवाको उत्पत्ति प्राचीन हिन्दू कथामा आधारित रहेको मानिन्छ। पौराणिक कथा अनुसार, भगवान श्रीकृष्णकी छोरी समाचकेवाले आफ्ना नजिकका परिवारका कारण अन्यायपूर्ण रूपमा वनवास भोग्नुपरेको थियो। कथामा भनिन्छ, समाचकेवा निर्दोष थिइन् तर उनलाई षड्यन्त्रपूर्वक आरोप लगाएर जङ्गलमा निकाला गरियो। यस बिषम परिस्थितिमा उनका भाइहरूले उनको निर्दोषितालाई सिद्ध गर्दै उनलाई उद्धार गरेका थिए। यही परम्परा र समाचकेवाको सङ्घर्षलाई स्मरण गर्दै आज पनि मिथिला र मधेसका महिलाहरू आफ्ना भाइहरूको दीर्घायुको कामना गर्दै यो पर्व मनाउँछन्।
पर्वको महत्त्व र सांस्कृतिक आयाम
समाचकेवा पर्व मुख्य रूपमा महिलाहरूले रातको समयमा भेला भएर खेलिन्छ। यस पर्वमा महिलाहरूले माटो र बाँसबाट बनेका विभिन्न मूर्तिहरू, जसलाई ‘समाचकेवा’, ‘चुगला’, ‘ब्राह्मण’, ‘भगवान श्रीकृष्ण’ लगायतका पात्रहरू मानिन्छ, ती मूर्तिहरू प्रयोग गरेर भक्ति र संस्कृति झल्काउने गीतहरू गाउँदै खेल खेल्छन्।
यस पर्वमा महिलाहरूले “समाचकेवा खेले समाच” जस्ता गीत गाउँदै समाचकेवाको जीवनसँग सम्बन्धित प्रसंगहरू पुनः स्मरण गर्छन्। समाचकेवाको लागि गाइने गीतहरू र यसको खेल माध्यमले परम्परागत मिथिला समाजमा भाइ–बहिनीको प्रेम सम्बन्धको अद्वितीय झल्को दिन्छ।
समाचकेवाको महत्त्व केवल धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षमै सीमित छैन। यो पर्व ग्रामीण महिला समुदायमा सामाजिक एकता, सहयोग र समानता भावना पनि सन्देश दिन्छ। महिलाहरूले यो पर्वलाई विशेष उत्सवका रूपमा मनाउँछन्, जसले आपसी मेलमिलाप र सामाजिक सञ्जाललाई पनि थप मजबुत बनाउने काम गर्दछ।
हालको परिप्रेक्ष्यमा समाचकेवा
यस वर्ष मधेस प्रदेशमा यो पर्वलाई अझ विशेष रूपमा मनाइएको छ। मधेस प्रदेश सभा सदस्य ललिता दास, जो जसपा नेपालको केन्द्रीय सदस्य पनि हुन्, गाउँका महिलाहरू संगै भेला भएर समाचकेवा खेल्न पुगेकी छिन्। ग्रामीण भेगका महिलाहरूका साथमा खेल्दै उनले यस पर्वको मौलिकता र सांस्कृतिक मूल्यलाई उजागर गर्न योगदान पुर्याएकी छिन्। उनका अनुसार, यो पर्वले केवल परम्परागत संस्कृति नै होइन, महिलाहरूको आत्मसम्मान र समर्पणको भावना पनि झल्काउँछ।
मधेस र मिथिलाका महिलाहरूको लागि यो पर्वले आत्मीयता र सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाएको छ। यस पर्वको माध्यमबाट समाजमा भाइ-बहिनीको प्रेम सम्बन्धलाई मात्र नभई सांस्कृतिक धरोहरको निरन्तरता र संरक्षणलाई पनि अगाडि बढाउन सकिन्छ।
समाचकेवा पर्वले आजका दिनमा मिथिला र मधेस क्षेत्रको सांस्कृतिक सम्पदा र सामाजिक जीवनलाई सजिलै प्रतिबिम्बित गरिरहेको छ, जसले महिलाहरूलाई एकताको सूत्रमा बाँध्न विशेष भूमिका खेलेको छ।
